okladka 114Numer 1, 2/2014


3

O próbach ograniczania liczby pijanych kierowców na polskich drogach, akredytacji placówek i innych planach na 2014 rok opowiada Krzysztof Brzózka, dyrektor Państwowej Agencji Rozwiązywania Problemów Alkoholowych

Stop pijanym kierowcom


5

Głód odczuwa prawie trzy czwarte uzależnionych leczących się pacjentów, a jego nasilenie, zwłaszcza na początku terapii, gdy nie rozbudowano jeszcze odpowiednich strategii zaradczych, w bardzo istotny sposób powiązane jest z wystąpieniem nawrotów picia...    
Jan Chodkiewicz    

Głód alkoholu – czym jest, jak się go tłumaczy i bada


10

Dążenie do ograniczenia spożycia alkoholu, zamiast do abstynencji, dla wielu specjalistów pozostaje wciąż bardzo kontrowersyjnym celem terapii. Jednak nie można zupełnie zanegować istnienia możliwości powrotu na dłuższy czas do picia umiarkowanego pomimo rozpoznania zespołu uzależnienia od alkoholu lub używania szkodliwego...
Piotr Szczukiewicz

Abstynencja i picie kontrolowane jako cele terapii


15

Osoby uzależnione mają zaburzoną kontrolę procesu decyzyjnego – co może wynikać z zaburzeń funkcji neuropsychologicznych – i należy brać to pod uwagę w procesie diagnostyczno–terapeutycznym
Barbara Bętkowska–Korpała

Motywacyjny model używania alkoholu


18

Specyficzne grupy pacjentów są w Polsce zaniedbane, a ich potrzeby odsuwane na margines. Najwyższy czas zająć się nimi i przygotować skrojone na ich miarę programy terapeutyczne – mówi dr med. Bohdan Woronowicz – prezes Fundacji Zależni–Nie–Zależni, która wraz z PARPA zorganizowała 17 marca tego roku w Warszawie konferencję szkoleniową nt. „Specyficzni pacjenci terapii uzależnień”    

Pacjenci specjalnej troski


19

Z dużą przyjemnością chciałbym moim polskim koleżankom i kolegom przybliżyć postać profesor Kathleen Farkas, która pracuje w Mandel School of Applied Social Sciences (MSASS), szkole pracy socjalnej przy Case Western Reserve University w Cleveland w stanie Ohio     19
Ryszard Romaniuk

Kathleen Yoyce Farkas w Warszawie


23

Spotkanie z „innym” klientem, który wymyka się znanym metodom i technikom terapii skłania terapeutę do postawienia sobie wielu pytań odnośnie własnych metod pracy i wyuczonych koncepcji psychoterapeutycznych
Tomasz Głowik

„Inny” pacjent, „inna” terapia


28

Czy pomoc psychologiczna osobom o odmiennej orientacji seksualnej wymaga specjalnych kompetencji terapeutycznych?
Leszek A.Kapler

Bez uprzedzeń do mniejszości


32

Bycie głuchym oznacza po prostu inny sposób komunikacji i nie ma związku z mniejszą czy większą możliwością bycia szczęśliwym. Głuchota to po prostu sposób bycia, równie dobry jak inne     32
Aneta Koczaska–Siedlecka

Próby utworzenia pomocy terapeutycznej dla osób niesłyszących i słabosłyszących z problemami alkoholowymi


35

„Zaangażowanie jest najważniejsze”

Dialog Motywujący oczami jego twórców


39

Medycyna zawsze pozostanie sztuką, gdyż lekarze będą mieć do czynienia z indywidualnym, zróżnicowanym człowiekiem, a nie z uogólnionym modelem (Antoni Kępiński „Rytm życia”)
Storrada Grabińska–Ujda    

Leczenie zawsze jest sztuką


40

Rozmowa z Jadwigą Fudałą – Kierownikiem Działu Lecznictwa Odwykowegoi Programów Medycznych PARPA

Z roku na rok...


42

Związek jest dla wielu naszych pacjentów jedną z najważniejszych płaszczyzn funkcjonowania, to ogromna, psychologiczna przestrzeń generująca doświadczenia, przekonania, uczucia. Jednocześnie zaś jest obszarem w sposób szczególnie głęboki dotkniętym skutkami uzależnienia
Iwona Kołodziejczyk

Terapia par w placówce leczenia uzależnień


45

„Jeśli tylko pozwolę sobie podążać tym tropem…”    
Angelika Danek

Mity i rzeczywistość: o zjawisku głodu w terapii uzależnień


47

Podejmowanie terapii przez pary i rodziny osób trzeźwiejących ma istotne znaczenie. Wiele takich rodzin się rozpada: współczynnik rozwodów w rodzinach alkoholowych jest znaczenie wyższy niż w pozostałych    
Michał Melonowski

Czy syty głodnego zrozumie? Czy głodny zrozumie sytego?


50

Mamy świadomość, że dziedzina, w obszarze której pracujemy, jest niewymierna, często mierzona jedynie długością utrzymywanej abstynencji a nie zmianą jakości życia, przez co brak spektakularnych osiągnięć kwalifikujących do uznania. Wiemy jednak, że w wielu sytuacjach, dzięki naszej pracy, wiele osób staje się bohaterami zwycięstw w osobistych obszarach swojego własnego życia
Hanna Rozbicka–Winiecka    

20 lat Ośrodka Profilaktyki i Terapii Uzależnień w Ostrowie Wielkopolskim


52

W szeroko rozumianym społeczeństwie alkoholik budzi zwykle negatywne skojarzenia. To zazwyczaj osoba zła lub robiąca złe rzeczy, łamiąca ogólnie akceptowane normy społeczne. Oczywistym jest, że trzeba na kogoś takiego uważać
Dariusz Zwierzchowski

Słowo „alkoholik” w percepcjii komunikacji społecznej


55

Już niebawem kolejna sesja egzaminacyjna, o czym warto przypomnieć osobom przygotowującym się do certyfikatu na specjalistę psychoterapii uzależnień oraz instruktora terapii uzależnień?
Jolanta Ryniak – koordynator prac Komisji Egzaminacyjnych

Certyfikacja terapeutów uzależnień


56

Samoleczenie to temat, o którym mówi się najczęściej z nutą niedowierzania. Osobom wychowanym na koncepcji alkoholizmu jako choroby przewlekłej, śmiertelnej i wymagającej długotrwałego leczenia, trudno czasem uwierzyć w doniesienia o przezwyciężeniu tego problemu bez pomocy lekarskiej czy terapeutycznej
Joanna Filipek–Krawczyńska    

Abstynencja i redukcja szkód w leczeniu osób uzależnionych od alkoholu


59/60

Propozycje czytelnicze. Informacje


okladka 314

Numer 3/2014


3

Rozmowa z dr hab. prof. UŁ Janem Chodkiewiczem – kierownikiem projektu badawczego zatytułowanego „Odczuwanie głodu alkoholu przez osoby uzależnione. Polska adaptacja narzędzi pomiaru i ich upowszechnienie”

Głód alkoholowy w planach badawczych

========================================

TUiW – Skąd pomysł na te badania?
Jan ChodkiewiczPrzyczyn, dla których uznaliśmy, że warto, a nawet trzeba zająć się problematyką głodu alkoholu, jest kilka. Mówię uznaliśmy, bo projekt jest realizowany we współpracy z kilkoma ośrodkami zajmującymi się terapią osób uzależnionych od alkoholu. Bardzo się też cieszę, że udało nam się zdobyć przychylność i poparcie dla tych badań Dyrektora PARPA, Krzysztofa Brzózki oraz Dziekana Wydziału Nauk o Wychowaniu Uniwersytetu Łódzkiego, profesor Danuty Urbaniak-Zając. Dzięki temu badania realizowane są we współpracy Uniwersytetu z PARPĄ.
Wracając do przyczyn zajęcia się tą problematyką: otóż głód alkoholu jest takim objawem uzależnienia, który może wystąpić nawet po długim okresie abstynencji, tak więc dotyczy praktycznie wszystkich osób uzależnionych. To właśnie w wyniku ulegania głodowi alkoholicy z różnym stażem trzeźwości najczęściej przerywają abstynencję. Także leki, które w połączeniu z terapią uważa się za pomocne w leczeniu osób uzależnionych, pomagają im między innymi poprzez obniżenie intensywności odczuwanego głodu.
Ponadto, gdy przegląda się zagraniczną literaturę przedmiotu, zauważyć można, iż głód alkoholu jest przedmiotem licznych badań zarówno dotyczących jego biologicznych podstaw, jak i psychologicznych aspektów. Powstało także szereg bardzo dobrych narzędzi do badania alkoholowego głodu, które z powodzeniem stosowane są zarówno w badaniach naukowych, jak i praktyce klinicznej. ...(cd. w numerze)...


4

Podejścia strategiczno-strukturalnego uczyli i nadal uczą się wszyscy terapeuci uzależnień pracujący z osobami uzależnionymi od alkoholu w naszym kraju. Stało się ono w ostatnim dwudziestoleciu sposobem myślenia, rozumienia i wyjaśniania zjawisk związanych nie tylko z uzależnieniem od substancji, które zmieniają nastrój,ale także nałogowych zachowań, a częściowo zachowań opisywanych jako przemoc...
Tomasz Głowik

Pacjenci mają różny numer butów, czyli o pułapkach integracyjnej psychoterapii uzależnień (podejście strategiczno–strukturalne)

================================================

Na początek krótki, ale ważny quiz dla Czytelnika:
1. Dla klienta, w jakim stadium zmiany, podejście strategiczno–strukturalne jest najbardziej odpowiednie? Zakreśl właściwą lub właściwe odpowiedzi:

  • W stadium prekontemplacji
  • W stadium kontemplacji
  • W stadium przygotowania
  • W stadium działania
  • W stadium podtrzymania.

2. Podkreśl koncepcje psychoterapeutyczne, których elementy łączy w sobie integracyjna psychoterapia uzależnienia od alkoholu?

  • Humanistyczna, systemowa, psychoanalityczna, behawioralno–poznawcza
  • Psychoanalityczna, behawioralno–poznawcza
  • Systemowa, humanistyczna
  • Behawioralno–poznawcza, systemowa, humanistyczna
  • Psychoanalityczna, systemowa, humanistyczna.

3. Efektywny może być także taki program terapii dla osób uzależnionych, który (zakreśl właściwe odpowiedzi)...

  • Nie jest ukierunkowany na zupełną abstynencję
  • Pomija pracę nad zagadnieniem tożsamości alkoholowej
  • Pomija pracę nad uznaniem bezsilności
  • Nie wspomina o psychologicznych mechanizmach uzależnienia i konieczności ich rozbrajania
  • Pomija diagnozę destrukcyjnej orientacji życiowej i pracę nad konsekwencjami picia, a koncentruje się na zasobach osoby uzależnionej ...(cd w numerze)...

12

Lata doświadczeń w zakresie leczenia osób uzależnionych pokazują, że myślenie o uzależnieniu w kontekście objawowym nie jest wystarczające. W pracy terapeutycznej z osobami uzależnionymi pojawia się wiele niepewności dotyczących aspektu diagnostycznego oraz prowadzenia procesu psychoterapii, co może wpływać na pojawienie się nadmiernej potrzeby  strukturalizacji pracy
Jolanta Ryniak, Katarzyna Augustyn

Uzależnienie w kontekście zaburzeń osobowości

==================================================

Patrząc na rozwój psychoterapii uzależnień w polskim lecznictwie odwykowym na przestrzeni ostatnich trzydziestu lat, można stwierdzić, iż przebyto długą drogę od niewystarczającej wiedzy i małych umiejętności terapeutycznych do coraz większych kompetencji i kwalifikacji specjalistów oraz rozpowszechniania się specjalistycznych programów leczenia. Duży szacunek i wdzięczność autorki artykułu pragną okazać profesorowi Jerzemu Mellibrudzie, który zainicjował i współtworzył z innymi specjalistami solidne podstawy leczenia osób uzależnionych i członków ich rodzin. Szkolenia i wdrażanie programów terapeutycznych powodowały, że tworzyła się coraz bardziej jasna i spójna struktura, na bazie której mogą rozwijać się nowe pomysły związane z pomocą osobom uzależnionym.
Obserwujemy, że do placówek lecznictwa odwykowego zgłasza się coraz więcej pacjentów z współistniejącymi zaburzeniami psychicznymi i zachowania. Z tego wynika, że perspektywa myślenia o mechanizmach i leczeniu uzależnień wymaga poszerzenia poprzez uwzględnianie różnych celów terapii oraz różnych nurtów psychoterapeutycznych...


15

Alkoholik rezygnuje z terapii, bo zwycięża u niego głód alkoholowy i lęk przed abstynencją,
a co zwycięża u żony alkoholika?
Joanna Wawerska–Kus

Dlaczego to takie trudne?

Krótki przewodnik po trudnościach pracy z osobą współuzależnioną

==================================================

W środowisku terapeutów uzależnień praca z osobami współuzależnionymi uważana jest za  trudną i żmudną, ale nie tak nobilitującą jak praca z tzw. DDA.  Żony alkoholików nazywane są przez terapeutów „współkami” czy „koalkami” – niby pieszczotliwie, ale jest w tych określeniach jakiś rodzaj politowania czy może protekcjonalności.  
Poddając superwizji pracę z pacjentkami z tej grupy, młodzi terapeuci często opowiadają o poczuciu stania w miejscu w pracy terapeutycznej, kręcenia się w kółko – opisują bezradność, irytację i zmęczenie.  Zastanawiając się, czemu tak jest, pomyślałam, że może warto przyjrzeć się temu, co wywołuje trudne uczucia i stawia nieco inne wymagania wobec terapeutów niż praca z pacjentami uzależnionymi...


19

Dziś powszechnie stosowaną i niestety często jedyną formą pomocy oferowanej parze, w której jeden z partnerów jest uzależniony, są pojedyncze sesje, realizowane zwykle w momencie, w którym kończy on podstawowy etap terapii. A można zrobić o wiele więcej...
Iwona Kołodziejczyk

Terapia par w placówce leczenia uzależnień (cz. II)

==================================================

W klasycznym i najbardziej ortodoksyjnym ujęciu terapię par rozumie się jako taki rodzaj oddziaływań, który obejmuje wspólną pracę partnerów, prowadzoną pod kierunkiem równie „wspólnego” psychoterapeuty. Jednocześnie wychodzi się zasadniczo z założenia, iż powinien to być jedyny w danym momencie proces terapeutyczny, jakiemu podlegają partnerzy. Część profesjonalistów uważa, iż jakiekolwiek odstępstwa od tej organizacyjnej struktury są niedopuszczalne, część zaś otwarta jest i stosuje, w ramach terapii pary, indywidualne spotkania z jednym lub obojgiem partnerów. Interwencje tego typu stosowane są zwykle incydentalnie, w odpowiedzi na realną i niewątpliwie ocenioną przez terapeutę jako istotną, potrzebę „przepracowania” (na różnych poziomach) określonych, indywidualnych problemów partnerów, poza obszarem wspólnej pracy pary.
W przypadkach, w których okazują się one problemami wymagającymi dłuższych i głębszych oddziaływań terapeutycznych, zwykle podejmowana jest decyzja o przerwaniu lub zawieszeniu wspólnej pracy pary do czasu, w którym jeden z partnerów lub oboje uporają się z własnymi „demonami”. Niewielu terapeutów decyduje się na łączenie pracy wspólnej równolegle z indywidualnym kontaktem terapeutycznym z jednym lub obojgiem partnerów. Podejście to uzasadnia się istnieniem potencjalnych zagrożeń związanych z możliwością wystąpienia relacji przeniesieniowych w kontakcie indywidualnym, co mogłyby wtórnie zaburzać proces wspólnej pracy pary z terapeutą...


22

Żeby znaleźć skuteczną pigułkę na alkoholizm, należy wiedzieć, co dokładnie powinna ona leczyć i jak ją podawać i okazuje się, że tu właśnie jest zasadniczy problem...
Ryszard Romaniuk

Lekarstwo na alkoholizm

==================================================

Czy istnieje? Zanim odpowiemy na to pytanie, zastanówmy się, kto może je zadawać. Może to być osoba uzależniona od alkoholu, rodzina alkoholika, lekarz, społecznik, uczony czy minister zdrowia. W każdym z tych przypadków inna będzie droga poszukiwania odpowiedzi. Chory pójdzie do lekarza, lekarz będzie szukał literatury, którą pisze uczony, a minister zdrowia będzie słuchał ich wszystkich, a przede wszystkim wyborców lub tych, którzy płacą za wybory.
Anonimowi Alkoholicy (AA) zgodnie ze swoją pisaną tradycją nie wypowiadają się na żadne tematy, które nie dotyczą ich misji, tak żeby nazwa AA nie kojarzyła się z żadnymi kontrowersjami. Korzystają z tego różni specjaliści, aby podważyć skuteczność ruchu AA i zaproponować swoje własne programy, które przede wszystkim tym się różnią od AA, że są bardzo drogie. Podobnie w ostatnich latach zarzuca się terapeutom, że nie leczą alkoholizmu, bo ich skuteczność jest bardzo mała i najwyższy czas zacząć karmić alkoholików pigułkami. Problem tylko w tym, że nie bardzo wiadomo, jakimi pigułkami należy to robić...


26

Problemy alkoholowe i narkotyczne splatają się ze sobą w wielu wymiarach, zarówno w teoretycznym, jak i praktycznym sensie. Jest wiele podobieństw i różnic. Czy jednak na tyle istotnych, by tak zasadniczo – jak ma to miejsce w Polsce – je rozdzielać?     
Krzysztof Czekaj

Jeden cel

==================================================

Dziś już np. wiemy z całą pewnością, że dzielenie profilaktyki na „alkoholową” i „narkotykową” jest niezrozumiałym anachronizmem, a rozróżnienie na rodzaj używanego psychostymulanta (przecież alkohol też się do nich zalicza) jest rzeczą wtórną. A co się dzieje w przypadku leczenia, czy tutaj mamy do czynienia z dwiema różnymi chorobami? Z czego wynika fakt, iż funkcjonują dwie ustawy, odmienne programy terapii, różne ścieżki kształcenia i dwa środowiska zawodowe, do niedawna jeszcze prawie wcale niekontaktujące się ze sobą? Czy koncepcja psychologicznych mechanizmów uzależnień równie dobrze tłumaczy specyfikę tej drugiej choroby? Czy procedury wywodzące się z terapii strukturalno-strategicznej stosować można do uzależnionych od narkotyków? I wreszcie skąd bierze się lęk (a może niechęć?) terapeutów „alkoholowych” przed narkomanami, choć bywa oczywiście i odwrotnie...


29

Brak oferty pomocy ambulatoryjnej dla młodych uzależnionych od alkoholu i innych substancji oraz niedostateczna ilość ośrodków krótkoterminowych, opartych na programach psychoterapii uzależnień skutkuje tym, że ośrodek  długoterminowy staje się dla młodego człowieka często jedyną formą pomocy...
Piotr Y. Bakuła

Dziecko, adolescent i młody dorosły w systemie pomocy terapeutycznej

==================================================

Polski system pomocy młodym pacjentom tworzył się w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku. Powstał jako odpowiedź na używanie opiatów, głównie pod postacią iniekcji. Pacjenci z tym rozpoznaniem dość szybko, ze względu na wzór używania, wypadali z ról społecznych, często byli bezdomni (istniała proponowana przez terapeutów „metoda” wyrzucania pacjenta z domu). Często potrzebowali długiego leczenia w warunkach izolowanych, polegającego na odtruciu i powolnej socjalizacji. W wielu ośrodkach jedyną formą terapii była terapia pracą. Skuteczność tej formy nie była zadowalająca, ale przy braku innych rozwiązań, często była jedynym ratunkiem dla osób szukających pomocy.
„Polska Szkoła” społeczności terapeutycznej dopiero powstawała, programy harm reduction praktycznie nie istniały, a leczenie substytucyjne było ograniczone do kilku wysokoprogowych programów metadonowych. Leczenie ambulatoryjne pacjentów uzależnionych od innych niż alkohol substancji psychoaktywnych traktowano jako nieskuteczną fanaberię, a resocjalizację rozumiano jako zamknięcie i poddanie wpływom w zamkniętych ośrodkach...


32

Pięćdziesięciolecie swojego istnienia Ośrodek Terapii Uzależnień w Parzymiechach uczcił zorganizowaniem konferencji naukowej w siedzibie Urzędu Miasta w Częstochowie. Tam zaprezentowano dotychczasowy dorobek i plany rozwojowe Ośrodka oraz dyskutowano na temat nowych metod terapii. Nowe metody już zaczynają być wprowadzane w placówce.
Agata Lato

Pod rękę z nowymi ideami


34

Od  23 do 24 maja 2014 roku odbyło się XV Międzynarodowe  Sympozjum  Naukowe  EWODOR – Europen Working Group on Drugs Oriented Research w Trinity College w Dublinie w Irlandii
Mariola Mastek

Polacy w Dublinie

==================================================

Sympozjum zorganizował znany w Europie ośrodek leczenia osób uzależnionych Coolmine Therapeutic Community w Dublinie, który w tamtym roku obchodził czterdziestolecie. Placówka została założona w 1973 r., rozwinęła się z Daytopu – modelu wspólnoty terapeutycznej powstałej w Nowym Jorku w 1963r. Od 2011 roku nasze centrum ma siedzibę w Coolmine House i blisko współpracujemy z Coolmine Therapeutic Community.
Sympozjum otworzył Minister Zdrowia (Minister of State for Primary Care) Alex White. W trakcie sympozjum przedstawiony został raport Irlandzkiego Centrum monitorowania uzależnień od substancji psychoaktywnych (National Drug Treatment Reporting System, Health Research Board). Corocznie raport ten przygotowywany jest na podstawie krajowych raportów, które przekazują ośrodki pracujące z osobami uzależnionymi. Statystyki były zatrważające, uwzględniały osoby z różnych krajów mieszkające w Irlandii, w tym z Polski...


36

Rozmowa z Anną Czerniejewską, koordynatorką szkolenia Studium Pomocy Psychologicznej i Interwencji Kryzysowej przy Instytucie Psychologii Zdrowia

Tradycja i współczesność

==================================================

Nie pamiętam początków, bo wówczas gdy to się działo, byłam jeszcze w podstawówce i nie wiedziałam, ani kim chcę być, ani jaki zawód chcę wykonywać. Jednak z historii IPZ-u wiem, że początek programu pomagania skierowanego do alkoholików, nazywającego  się „Ludzie pomagający ludziom”,  miał miejsce w latach osiemdziesiątych. Model pomagania, którego inicjatorem był, obecnie, prof.Jerzy Mellibruda wywodził się z psychologicznego i humanistycznego podejścia do człowieka.
Na przełomie lat 1984/1985 powstało Studium Pomocy Psychologicznej, które miało za zadanie uruchomić w ludziach potencjał, chęć, wiarę i nadzieję do zmian, poprzez stworzenie psychologicznych, emocjonalnych warunków do własnego rozwoju...


38

Poznając się, przedstawiciele różnych instytucji w sytuacjach konieczności współdziałania potrafią wzajemnie korzystać ze swoich umiejętności, uzupełniać wiedzę innych o własną, ufać ocenie koalicjanta, wspólnie uzgadniać i podejmować decyzje, nie działać przeciwko sobie Hanna Żółkoś–Margońska

Zespół Interdyscyplinarny w Gdyni,

czyli dążenie do partnerskiej współpracy międzyinstytucjonalnej na rzecz przeciwdziałania przemocy w rodzinie

==================================================

Po nowelizacji ustawy o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie (Dz.U. z 2010r. Nr 125 poz. 842), która weszła w życie 1 sierpnia 2010 roku, zaraz w sierpniu tego roku Rada Miasta Gdyni podjęła uchwałę w sprawie warunków funkcjonowania oraz trybu i sposobu powoływania i odwoływania członków Zespołu Interdyscyplinarnego w Gdyni. Aby nie niszczyć wypracowanych przez lata wcześniejszej współpracy struktur i zapewnić dalsze współdziałanie wszystkim osobom zaangażowanym w przeciwdziałanie przemocy w rodzinie, zaproponowano wszystkim koalicjantom udział w procedurze tworzenia „nowego” Zespołu Interdyscyplinarnego.
W ślad za uchwałą, 11 października 2011r., zostało podpisane porozumienie pomiędzy Prezydentem Miasta Gdyni reprezentującym instytucje podległe mu organizacyjnie i Przewodniczącym Sądu Rejonowego, Prokuratorem Rejonowym oraz Komendantem Miejskim Policji dotyczące określenia zasad współdziałania koalicjantów w pracach i zadaniach Zespołu Interdyscyplinarnego w Gdyni – zwanego dalej „Zespołem” oraz Rejonowych i Wyjazdowych Zespołów Interdyscyplinarnych, zwanych dalej „grupami roboczymi”...


41

Sprawozdanie z konferencji
„Wieloaspektowość pomocy osobom uzależnionym”


42

Żadna teoria nie jest w stanie wytłumaczyć samodzielnie mechanizmu powstawania uzależnienia. Warto jednak mieć na uwadze grupę szczególnych czynników, które we wzajemnej interakcji mogą predysponować osobę do grupy ryzyka
Robert Modrzyński

Czy wychowanie ma sens?

Czynniki ryzyka rozwoju uzależnienia od alkoholu

==================================================

Od czasu odkrycia roli DNA w dziedziczeniu, naukowcy coraz śmielej stawiali sobie za zadanie rozstrzygnięcie sporu dotyczącego wpływu różnych czynników na ryzyko powstawania uzależnienia. Już pierwsze badania genetyczne nad bliźniętami wskazały, iż uzależnienie dwukrotnie częściej pojawiało się u bliźniąt jednojajowych aniżeli dwujajowych (1,2). Aktualnie przyjmuje się, że rola czynnika genetycznego w powstawaniu uzależnienia kształtuje się w zakresie od 50 do 60% (1,3). Same geny jednak nie dają odpowiedzi na pytanie, czy ktoś się uzależni. Pozostałą część wyjaśniają cechy środowiska, w którym dana osoba się wychowuje oraz jego interakcje z genami. Czy rzeczywiście tak jest?
Coraz bardziej popularna genetyka behawioralna podważa wartość oddziaływań wychowawczych w rozwoju człowieka...


46

Rozmowa z Krzysztofem Gąsiorem – koordynatorem komisji egzaminacyjnych

Po egzaminach

==================================================

Jakie są Pana pierwsze refleksje po ostatniej sesji egzaminacyjnej?
– Zdający są dobrze, a nawet bardzo dobrze przygotowani, rzadko się zdarza, aby ktoś nie uzyskał wymaganej liczby punktów. Egzamin nie jest łatwy, bowiem zawiera pytania zarówno z zakresu wiedzy medycznej, psychoterapii uzależnienia i współuzależnienia oraz pytania z zakresu pomocy psychologicznej, prawnej czy ogólnie z psychoterapii. Przypomnę, że zdający do części ustnej egzaminu mają przygotować opis psychoterapii dwóch przypadków terapii pacjentów uzależnionego i współuzależnionego (specjaliści) i jednego przypadku pacjenta uzależnionego w podstawowym programie terapii (instruktorzy). Przedstawienie pracy terapeutycznej, rozumienia pacjenta, uzasadnienie doboru takich a nie innych metod oddziaływań terapeutycznych i podejmowanych interwencji, czy wreszcie opis przebiegu relacji terapeutycznej to zadania stojące przed zdającym w czasie przebiegu terapii. Okazuje się, że część zdających ma znaczne problemy zwłaszcza z opisem przebiegu relacji terapeutycznej, a niekiedy nawet ze zrozumieniem funkcjonowania psychologicznego pacjenta w kontekście podejmowanych interwencji terapeutycznych...


47/48

Propozycje czytelnicze. Informacje


okladka 414

Numer 4/2014


Spis treści

3

Polska liderem

Polska została wyznaczona liderem regionu europejskiego Światowej Organizacji Zdrowia (WHO) w dziedzinie rozwiązywania problemów alkoholowych. To dla nas wielka nobilitacja.

Krzysztof Brzózka, dyrektor PARPA


 4

Wyobraźnia i symbole w psychoterapii

Szereg badań klinicznych i eksperymentalnych prowadzonych od lat pokazuje, że doświadczanie pewnych sytuacji w wyobraźni aktywuje te same obszary w mózgu i oddziałuje na jego biochemię oraz na wydzielanie hormonów w taki sam sposób jak realne doświadczenia. Systematyczne i długotrwałe przywoływanie odpowiednich wyobrażeń w znaczący sposób przyczynia się do zmian. Dzięki neuroplastyczności mózgu istnieje możliwość wytworzenia alternatywnej sieci neuronalnej, co przekłada się na możliwość bardziej pozytywnego doświadczania siebie i świata przez naszych pacjentów.

Jolanta Hojda


7

Dialog Motywujący – budowanie mostu do zmiany (cz. IV)

W poprzednich artykułach na temat Dialogu Motywującego pisałyśmy o koncepcji i podstawowych pojęciach DM. Cykl rozpoczął artykuł prezentujący Ducha DM, kolejny dotyczył zasad i metod Dialogu Motywującego, trzeci ambiwalencji wobec zmiany. Czwarty, ostatni, dotyczy Języka Zmiany.

Olga Mrozowska, Anna Przenzak


10

Dzieje się w Dublinie

Centre of Counselling and Therapy (CKU) w Dublinie pomaga imigrantom z Europy Wschodniej, choć działania grupy terapeutów i psychologów ukierunkowane są przede wszystkim na pomoc Polakom. To miejsce, gdzie mogą oni porozmawiać z terapeutą w ojczystym języku. W tym roku 30 maja Centrum obchodziło pięciolecie istnienia


 12

Uzależnienia w wieku dorastania – czynniki ryzyka i specyfika leczenia

Uzależnienia są istotnym i narastającym problemem klinicznym zarówno w populacji dorosłej jak i rozwojowej. Coraz częściej mamy do czynienia z problemem tzw. trzech diagnoz, gdzie uzależnieniu towarzyszy rozpoznanie zaburzeń emocji czy zaburzeń psychicznych oraz problematyki osobowościowej. Korzenie tych problemów sięgają często okresu rozwojowego

Katarzyna Krzykawska, Maciej Pilecki


15

Standardy akredytacyjne w opiece stacjonarnej nad pacjentem uzależnionym od substancji psychoaktywnych

W lipcu 2013 r. Minister Zdrowia podpisał długo oczekiwane Obwieszczenie w sprawie standardów akredytacyjnych w zakresie udzielania świadczeń zdrowotnych oraz funkcjonowania stacjonarnych jednostek leczenia uzależnień. Dokument ten otwiera drogę do procesu akredytacji stacjonarnym placówkom leczenia osób uzależnionych od narkotyków i alkoholu

Bogusława Bukowska


18

Terapeuta w gąszczu przepisów

Przepisy, algorytmy, procedury powinny działać zarówno na korzyść pacjenta jak i terapeuty, nigdy przeciwko nim. Niestety z głębokim smutkiem zauważam, że w ich obecnym kształcie pojawia się niebezpieczeństwo przedmiotowego traktowania pacjenta. I to jest niepokojące

Anna Bakuła


22

Wszyscy mamy takie same prawo

Szpital Weteranów w Cleveland staje się pionierem i oficjalnie wprowadza programy terapeutyczne dla osób z grup  mniejszości seksualnych, uznanych ostatnio przez prezydenta USA i naczelne władze wojskowe za zdolne do służby wojskowej.
Doktor Ryszard Romaniuk, z tego samego Szpitala Weteranów, będzie mówił w trakcie konferencji o specyfice pracy terapeutycznej z mniejszościami seksualnymi. Jako zapowiedź konferencji już dziś prezentujemy rozmowę z Ryszardem Romaniukiem o specyfice pracy z osobami LGBT (Lesbijek, Gejów, osób Biseksualnych i Transgender)


25

Motywowanie do zmiany w pracy z osobami bezdomnymi uzależnionymi od alkoholu

Bezdomni trafiają najczęściej do leczenia, kiedy już są w trakcie długich ciągów picia i wtedy, gdy ich stan zdrowia wymaga leczenia specjalistycznego. Niezbędny jest pobyt w szpitalu na oddziale detoksykacyjnym, a następnie kontynuacja leczenia w warunkach ambulatoryjnych czy ośrodkach stacjonarnych

Anna Kurzeja


31

Przyszłość to reintegracja społeczna i zawodowa

MONAR jest przed czterdziestką. To dobry wiek – nie tylko do podsumowań. Przed czterdziestką już się dużo wie i potrafi, a jeszcze ma się siłę i zapał, aby stawiać czoła nowym wyzwaniom

Przemysław Bogusz, Jolanta Łazuga–Koczurowska


32

Dolnośląski WOTUiW w Czarnym Borze

Dla Czarnego Boru minął właśnie pierwszy rok bycia WOTUiW-em w województwie dolnośląskim, staraliśmy się pokazać z dobrej strony – mówi Jacek Kasprzak, dyrektor placówki


34

XI konferencja DDA „Praca z wyobraźnią, snami i narracjami osobistymi w psychoterapii”

Od 22 do 24 czerwca tego roku w siedzibie Fundacji ETOH w Warszawie odbyła się Konferencja DDA. Wydarzenie to organizowane we współpracy z Instytutem Psychologii Zdrowia PTP już po raz jedenasty z rzędu, jak co roku, cieszyło się ogromną frekwencją

Wioletta Szczerbińska


35

Propozycje czytelnicze. Informacje


okladka 514

Numer 5/2014


Spis treści

3

Sejm zablokował Konwencję Rady Europy w sprawie zapobiegania i zwalczania przemocy wobec kobiet oraz przemocy w rodzinie. O tym, co wywołało takie kontrowersje, rozmawiamy z Renatą Durdą, kierowniczką Ogólnopolskiego Pogotowia dla Ofiar Przemocy w Rodzinie „Niebieska Linia”, placówki Instytutu Psychologii Zdrowia

Kontrowersje wokół konwencji


5

Praca z pacjentem doświadczającym głodu alkoholowego w podejściu poznawczo–behawioralnym
Głód alkoholowy jest źródłem silnego dyskomfortu psychicznego. Nawet po długim okresie utrzymywania abstynencji pacjent może mieć trudności z przeciwdziałaniem jego występowaniu oraz umiejętnym niwelowaniem jego skutków...
Ewa Miturska


9

Terapia pacjentów z zaburzeniami osobowości chwiejnej emocjonalnie typu borderline. Komu jest trudniej?

Postawa terapeuty powinna pomóc pacjentowi z zaburzeniem typu borderline w skorygowaniu jego dysfunkcyjnych schematów, przy jednoczesnym poczuciu, że jest akceptowany. Aby stało się to możliwe, terapeuta musi mieć świadomość, jak zachowania pacjenta wpływają na jego emocje, myśli i postawy
Storrada Grabińska–Ujda


11

Kompetencje terapeuty w pracy ze sprawcami przemocy

Każdy człowiek doświadcza w różnych relacjach i w różnych momentach zarówno siły, jak i słabości. Słabość to biegun zależności. Umiejętność jej doświadczania sprzyja tworzeniu głębokich i intymnych związków. Z kolei siła prowadzi nas do poznawania nowych obszarów, do pewności siebie
Damian Zdrada


15

Funkcjonowanie dzieci alkoholików w dorosłym życiu

Uzależnienie jednego lub obojga rodziców, które rozumiemy jako chorobę całego systemu rodzinnego, sprawia, że większość relacji, jakie człowiek tworzy w dorosłym życiu, nosi znamiona dysfunkcjonalności...
Anna Wantuła, Patryk Reimisz


17

Leczenie uzależnienia od alkoholu w Polsce w 2013r.

Mimo rosnących nakładów na leczenie osób uzależnionych od alkoholu nie można mówić ani o rosnącej dostępności, ani o zwiększającej się jakości świadczeń...
Jadwiga Fudała


21

Gdy uzależnienie spycha na margines

Problemy alkoholowe są nadal jednym z podstawowych czynników odpowiedzialnych za społeczną marginalizację, podobnie jak bezdomność i bezrobocie
Piotr Szczukiewicz


25

Transformacja

Kiedy myślę o miejscu, w którym znaleźliśmy się – jako zespół terapeutyczny – po piętnastu latach pracy, pojawia mi się trochę niepokojące porównanie z adolescentem, który coś tam wie i nie wie, ma odwagę eksperymentowania i poszukiwań, czasami ryzykownych...
Krzysztof Czekaj


28

Pijani czy trzeźwi lekarze?

„Ilu lekarzy jest uzależnionych? Ile z tych osób się leczy?” – takie pytania coraz częściej pojawiają się w mediach, a odpowiedzi na nie są zazwyczaj mało konkretne. W jaki sposób środowisko lekarskie próbuje radzić sobie z problemem uzależnień wśród lekarzy?
Katarzyna Wiśniewska


30

Tonący w długach

Każdy rodzaj nałogu – uzależnienia od substancji psychoaktywnej czy czynności, np. patologicznego hazardu, zakupów, rodzi poważne koszty. Dotyczą one wszystkich sfer życia nałogowca – jego zdrowia, funkcjonowania psychicznego, rodzinnego, zawodowego. Problemy finansowe są jednym z kluczowych obszarów szkód wynikających z zachowań nałogowych
Roman Pomianowski


33

Europejskie Standardy Jakości w Profilaktyce Uzależnień

Na początku października odbyła się w Warszawie międzynarodowa konferencja pt. Europejskie Standardy Jakości w Profilaktyce Uzależnień. Konferencja została zorganizowana przez Centrum Informacji o Narkotykach i Narkomanii Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii (KBPN) oraz Mazowieckie Centrum Polityki Społecznej (MCPS). Dwie pierwsze międzynarodowe sesje konferencji dotyczyły europejskich standardów oraz różnych międzynarodowych działań z zakresu profilaktyki
Artur Malczewski


35

Propozycje czytelnicze. informacje


okladka 614

Numer 6/2014


3

W poszukiwaniu porozumienia

Rozmowa z Piotrem Jabłońskim, dyrektorem Krajowego Biura ds. Przeciwdziałania Narkomanii

„Razem z kierownikami i terapeutami z placówek terapeutycznych próbujemy wypracować wspólną
i jednolitą wizję systemu leczenia uzależnień w naszym kraju. W dużej mierze już nam się to udało...”


4

Czy w terapii uzależnień warto rozmawiać na temat seksu?

Wielu pacjentów przeżywa swoje problemy seksualne samotnie. Nie potrafią o nich rozmawiać z partnerem życiowym, rodziną ani terapeutą. Dlatego tak ważne jest zainicjowanie rozmów na ten temat przez terapeutę
Łukasz Müldner–Nieckowski


7

Duchowny pacjentem

Duchowny, który trafia do terapii, bardzo boi się oceny i odrzucenia, wstydzi się tego wszystkiego, co wiąże się z jego chorobą. Ma poczucie bycia gorszym, nienawidzi siebie, jest wewnętrznie zbolały. Wstyd i poczucie winy zamykają go na skuteczną pomoc
Ks. Marcin Marsollek


9

Kilka refleksji na temat rozumienia i pomagania osobom z zaburzeniami osobowości

Jeżeli rodzice są bardzo destrukcyjni, dziecko w próbie obrony przed cierpieniem może „utknąć”
w dychotomicznym, niedojrzałym postrzeganiu siebie i świata...
Hanna Szczepańska


11

Dobrostan a terapia uzależnień

Ważnym czynnikiem zmiany jest świadomość swego stanu. Ludzie naprawdę nie wiedzą, po czym poznać stan zdrowia i jakie powinni mieć indywidualne wskaźniki, uwzględniające płeć, przedział wieku, budowę ciała. Bardzo wcześnie uczymy się rezygnować z monitorowania swego stanu pod presją zostania uznanym za hipochondryka, mazgaja, słabeusza
Leszek A. Kapler


15

Dlaczego niektórzy pacjenci uzależnieni od alkoholu nie mogą przestać pić – perspektywa neuropsychologiczna

W placówkach lecznictwa odwykowego w Polsce małą wagę przykłada się do zmian organicznych w obrębie ośrodkowego układu nerwowego (OUN) oraz do funkcjonowania poznawczego pacjentów w ogóle. Bardzo rzadko też w procesie stawiania diagnozy i doboru sposobów leczenia korzysta się z metod neuropsychologicznych
Natalia Kuska


18

Poglądy na temat przyczyn bezdomności

Wyniki systematycznych badań dalszych losów absolwentów OTU „Monar” w Warszawie pokazały, że terapia odwykowa może być początkiem wychodzenia z bezdomności...
Bogusław Włodawiec


22

Przełamać beznadzieję bezdomności i wykluczenia

Uzależnienie często prowadzi do bezrobocia, a bezrobocie do bezdomności. Bezdomnej osobie trudno znaleźć pracę, a brak sensu życia i bardzo trudna sytuacja życiowa prowadzą do rozwoju nałogu. W ten sposób powstaje „zaklęty krąg wykluczenia społecznego”
Roman Wojnar


25

W pułapce papierosów

Zwykle pierwsza reakcja na nikotynę wprowadzoną do organizmu jest bardzo nieprzyjemna: odczucie niepokoju, gwałtowne bicie serca, dekoncentracja i nudności, jak przy zatruciu. Co się zatem dzieje, że
z czasem po zapaleniu papierosa człowiek czuje uspokojenie, ma poczucie, że lepiej mu się myśli, a samo palenie odczuwa jako przyjemne?
Marzenna Kucińska


29

TROp do lepszej przyszłości

Działania profilaktyczne, kierowane do dzieci i młodzieży na przestrzeni ostatnich dwudziestu lat, okazały się niezbyt skuteczne i nie nadążają za coraz to nowymi obszarami problemów, z którymi boryka się kolejne pokolenie młodych ludzi
Witold Skrzypczyk


32

Terapia przez internet – czy to nasza przyszłość?

Internet staje się nieodzowną częścią naszego życia. W wielu środowiskach, ale i zawodach wirtualne kontakty zdominowały komunikację międzyludzką. Terapeuci również coraz częściej spotykają się z pytaniami o możliwość konsultacji przez internet, na przykład od osób wyjeżdżających za granicę albo wstydzących się przyjść do poradni
SONDA REDAKCYJNA (pdf)


34

Inspiracje, zmiana, rozwój

Od lutego do grudnia 2014 roku, w Przychodni Leczenia Uzależnień i Współuzależnienia w Śremie pod patronatem Wojewódzkiego Ośrodka Terapii Uzależnień i Współuzależnienia w Poznaniu odbywał się cykl sześciu otwartych, bezpłatnych seminariów, pt. „Podzielmy się przyszłością – nowe idee w terapii uzależnień”, przeznaczonych dla instruktorów, terapeutów oraz osób szkolących się w psychoterapii uzależnień
Bożena Maciek–Haściło


35

Propozycje czytelnicze. Informacje


Skorowidz 2014

Rozmowy/Wywiady:


Brzózka Krzysztof – „Polska liderem” 4/3
Brzózka Krzysztof – „Stop pijanym kierowcom” 1–2/3
Chodkiewicz Jan – „Głód alkoholowy w planach badawczych”– nr 3/3
Czerniejewska Anna – „Tradycja i współczesność” 3/36
Fudała Jadwiga– „Z roku na rok”– 1–2/40
Durda Renata – „Kontrowersje wokół konwencji” 5/3
Gąsior Krzysztof – „Po egzaminach” 3/46
Jabłoński Piotr – „W poszukiwaniu porozumienia” 6/3
Kasprzak Jacek – „Dolnośląski WOTUiW w Czarnym Borze” 4/32
Romaniuk Ryszard – „Wszyscy mamy takie same prawo” 4/22

Artykuły:


Bakuła Anna – „Terapia w gąszczu przepisów” 4/18
Bakuła Piotr – „Dziecko, adolescent i młody dorosły w systemie pomocy”– 3/29
Bętkowska–Korpała Barbara – „Motywacyjny model używania alkoholu” 1–2/15
Bogusz Przemysław, Łazuga–Koczurowska Jolanta – „Przyszłość to reintegracja społeczna i zawodowa” 4/31
Bukowska Bogusława – „Standardy akredytacyjne w opiece stacjonarnej nad pacjentem uzależnionym od substancji psychoaktywnych” 3/15
Chodkiewicz Jan – „Głód alkoholu–czym jest, jak się go tłumaczy i bada” 1–2/5
Czekaj Krzysztof – „Jeden cel”– 3/26
Czekaj Krzysztof – „Transformacja” 5/25
Danek Angelika – „Mity i rzeczywistość:o zjawisku głodu w terapii uzależnień”– 1–2/45
Filipek–Krawczyńska Joanna – „Abstynencja i redukcja szkód w leczeniu osób uzależnionych od alkoholu” 1–2/56
Fudała Jadwiga – „Leczenie uzależnienia od alkoholu w Polsce w 2013 roku” 5/17
Głowik Tomasz – "Pacjenci mają różny numer butów, czyli o pułapkach integracyjnej psychoterapii uzależnień"– 3/4
Głowik Tomasz – „Inny pacjent, inna terapia” 1–2/23
Grabińska–Ujda Storrada – „Terapia pacjentów z zaburzeniami osobowości chwiejnej emocjonalnie typu borderline. Komu jest trudniej?” 5/9
Grabińska–Ujda Storrada – „Leczenie zawsze jest sztuką” 1–2/39
Hojda Jolanta – „Wyobraźnia i symbole w psychoterapii” 4/4
Kapler Leszek – „Dobrostan a terapia uzależnień” 6/11
Kapler Leszek – „Bez uprzedzeń mniejszości” 1–2/28
Koczaska–Siedlecka Aneta – „Próby utworzenia pomocy terapeutycznej dla osób niesłyszących i słabosłyszących z problemami alkoholowymi” 1–2/32
Kołodziejczyk Iwona – „Terapia par w placówce leczenia uzależnienia” cz. III– 3/19
Kołodziejczyk Iwona – „Terapia par w placówce leczenia uzależnień' 1–2/42
Krzykowska Katarzyna, Maciej Pilecki – „Uzależnienia w wieku dorastania – czynniki ryzyka i specyfika leczenia” 4/12
Kucińska Marzenna – „W pułapce papierosów” 6/25
Kuska Natalia – „Dlaczego niektórzy pacjenci uzależnieni od alkoholu nie mogą przestać pić” 6/15
Kurzeja Anna – „Motywowanie do zmiany w pracy z osobami bezdomnymi uzależnionymi od alkoholu” 4/25
Lato Agata – „Pod rękę z nowymi ideami” 3/32
Maciek Haściłło Bożena – „Inspiracje, zmiana rozwój” 6/34
Malczewski Artur „Europejskie standardy jakości w profilaktyce uzależnień” 5/33
Marsollek Marcin – „Duchowny pacjentem” 6/7
Mastek Mariola – „Polacy w Dublinie” 3/34
Melonowski Michał – „Czy syty głodnego zrozumie? Czy głodny zrozumie sytego?”– 1–2/47
Miturska Ewa – „Praca z pacjentem doświadczającym głodu alkoholowego w podejściu poznawczo–behawioralnym” 5/5
Modrzyński Robert – „Czy wychowanie ma sens?” 3/42
Mrozowska Olga, Przenzak Anna – „Dialog motywujący– budowanie mostu do zmiany” cz. IV – 4/7
Mrozowska Olga – „Dialog motywujący oczami jego twórców– 1–2/35
Muldner–Nieckowski Łukasz – „Czy w terapii uzależnień warto rozmawiać na temat seksu?” 6/4
Pomianowski Roman – „Tonący w długach” 5/30
Romaniuk Ryszard – „Lekarstwo na alkoholizm” – 3/22
Romaniuk Ryszard – „Kathleen Yoyce Farkas w Warszawie” 1–2/19
Rozbicka–Winiecka Hanna – „20 lat Ośrodka Profilaktyki i Terapii Uzależnień w Ostrowie Wielkopolskim” 1–2/50
Ryniak Jolanta, Augustyn Katarzyna – "Uzależnienie w kontekście zaburzeń osobowości" nr 3/12
Ryniak Jolanta – „Certyfikacja terapeutów uzależnień” – 1–2/55
Skrzypczyk Witold – „TROp do lepszej przyszłości” 6/29
Szczepańska Hanna – „Kilka refleksji na temat rozumienia i pomagania osobom z zaburzeniami osobowości” 6/9
Szczerbińska Wioletta – „XI Konferencja DDA– Praca z wyobraźnią, snami i narracjami osobistymi w psychoterapii” 4/34
Szczukiewicz Piotr – „Gdy uzależnienie spycha na margines” 5/21
Szczukiewicz Piotr – „Abstynencja i picie kontrolowane jako cele terapii” 1–2/10
Wawerska–Kus Joanna– "Dlaczego to takie trudne? Krótki przewodnik po trudnościach pacy z osobą współuzależnioną" – nr 3/15
Wantuła Anna, Reimisz Patryk – „Funkcjonowanie dzieci alkoholików w dorosłym życiu” 5/15
Włodawiec Bogusław – „Poglądy na temat przyczyn bezdomności” 6/18
Wiśniewska Katarzyna – „Pijani czy trzeźwi lekarze” 5/28
Wojnar Roman – „Przełamać beznadzieję bezdomności i wykluczenia” 6/22
Zdrada Damian – „Kompetencje terapeuty w pracy ze sprawcami przemocy” 5/11
Zwierzchowski Dariusz – „Słowo alkoholik w percepcji i komunikacji społecznej” 1–2/52
Żółkoś–Margońska – „Zespół interdyscyplinarny w Gdyni, czyli dążenie do partnerskiej współpracy międzyinstytucjonalnej na rzecz przeciwdziałania przemocy w rodzinie” 3/38